تاریخ

پاپیه ماشه ، هنری قدیمی و ناشناخته در مورد تکنیک ساخت اشیا با استفاده از کاغذ

پاپیه ماشه هنری قدیمی اما ناشناخته است که نسبت به سایر هنرهای دستی کمتر مورد توجه قرار گرفته و بسیاری از افراد درباره تاریخچه و کاربرد آن چیزی نمی‌دانند.
پاپیه ماشه کلمه‌ای فرانسوی است که به معنای کاغذ فشرده‌شده می‌باشد

معمولاً به اشیایی مقوایی که سطح آن‌ها به وسیله مینیاتور تزیین شده و با لاک مخصوص پوشش یافته است، اطلاق می‌شود.

در ایران این هنر از زمان صفویه ظهور یافته و در دوران زندیه و اوایل دوره قاجاریه به اوج خود رسیده است.

در زبان فارسی به علت آنکه نقاشان و صورتگران، بر روی جلدها و قلمدان‌ها در موقع ساخت، روغن کمان به‌کار می‌بردند، نام روغنی نهاده‌اند.
متاسفانه هنر پاپیه ماشه یا روغنی در اواسط دوران قاجار متروک شد و پس از آن کم کم به دست فراموشی سپرده شد

اکنون هنرمندان کمی در این زمینه در حال فعالیت می‌باشند.

تاریخچه

آغاز پاپیه ماشه ‌سازی و اینکه کدام ملت مبتکر آن بوده است به درستی روشن نیست.

هنر جلدسازی و قلمدان‌سازی و جعبه‌سازی ایران شباهت زیاد به هنر نقاشی زیر لاک چینی‌ها دارد.

اشیای به دست آمده از پاپیه‌ماشه که باقی‌مانده از دوران سلسله «هان» در چین است، نشان از قدمت این هنر دارد که درواقع به قدمت اختراع خود کاغذ است.
اشیا و ابزاری از قبیل کلاه‌های تشریفاتی، نظامی و همچنین درپوش ظرف‌های کشف‌شده، متعلق به سلسله «هان»، از ماده‌ای به‌عنوان پاپیه ‌ماشه ساخته شده است.

یکی از قدیمی‌ترین موارد کشف‌شده پاپیه ماشه نیز تابوتی متعلق به ایران است که از این ماده سبک اما مقاوم ساخته شده است.

و همچنان در برخی از ایالت‌های آمریکا از این ماده برای ساخت تابوت استفاده می‌شود.
اما اولین کشوری که به طور رسمی پاپیه ماشه را تجاری‌سازی کرد فرانسه بود که به طور گسترده استفاده از این ماده را در کارخانه‌ها گسترش داد.

پس از آن در حدود ۱۰۰ سال کارخانه‌های پاپیه ماشه سازی در سراسر دنیا ایجاد شد و صنایع آن مورد توجه قرار گرفت.

پاپیه ماشه چیست

پاپیه ماشه به اشیاء مقوایی که سطح آنها به وسیله مینیاتور تزیین و با لاک مخصوصی پوشش یافته است اطلاق می‌شود.

این هنر در گذشته با نام نقاشی روغنی یا لاکی (یا لاکی روغنی) مشهور بوده است.
مضامینی که معمولاً بر روی اشیاء روغنی به خصوص قلمدان، جلد و قاب آیینه، نقاشی می‌شود عبارتند از گل و مرغ، تذهیب و تشعیر، صورت‌سازی، منظره، صحنه‌های بزم و رزم، شکار، مساجد و ابنیه، داستان‌های شاهنامه، حیوانات و خلاصه زندگی روزمره مردم در حالات مختلف.

ویژگی‌های ساخت پاپیه ماشه

تهیه زیر ساخت: ساخت زیر ساخت یا بدنه برای مصنوعات مختلف متفاوت است.

یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های پاپیه ماشه مقوا است که از سه روش به دست می‌آید:
الف: چلواری، ب- خمیری، ج- کاغذی. از مقوا برای ساخت جلد کتاب، قاب آینه و کلیه مصنوعات مسطح و همچنین نوعی جعبه استفاده می‌شود.

الف- روش چلواری

این روش در زمانهای گذشته متداول بوده است. چلوار را با سریشم و مقداری شیره انگور آغشته می‌کردند و سپس آنرا به اندازه دلخواه چند لا کرده، با مشت می‌کوبیدند و از آن مقوایی محکم می‌ساختند که پاره پاره کردن آن به آسانی صورت نمی‌گرفت.

ب- روش خمیری

حوضی را که آبش با شوره آمیخته است با کاغذهای باطله و لباس‌های کهنه پنبه‌ای پر کرده و مدتی آن را را رها کرده و گاهی آن را با کوبه‌ای می‌کوبند و با پارو به هم می‌زنند و سریش به آن می‌افزایند تا خمیری قهوه‌ای بدست آید.

در این هنگام آن را بیرون آورده و دوباره سریش به آن می‌افزایند تا پس از خشک شدن متلاشی و یا قاچ قاچ نشود.

سپس این خمیر را بر روی پارچه‌های گسترده شده بر روی زمین ریخته و با ماله‌ای چوبی آنرا مسطح و صاف می‌کنند.
پس از خشک شدن، کاغذی ضخیم و نرم به رنگ خاکی مایل به خاکستری به دست می‌آید که خاصیت جذب فراوان دارد.

سپس چند لای این کاغذها را روی هم گذاشته و با مشته کوبیده، مقوا تهیه می‌کنند که استقامت مقوای چلوار را ندارد.

پس از بریدن به اندازه دلخواه به وسیله گزن، زهی بر روی آن غلتانیده تا پرزهای اضافی را به دور خود تابانده و جمع کند، سپس لبه‌ها را با تراش نازک کرده و با سوهان کشیدن و سمباده زدن سطح آن را هموار و یکدست می‌کنند.

ج-‌ روش کاغذی

در روش کاغذی که در حال حاضر معمول است، یک برگ کاغذ مرغوب را در آب خیسانده و بر روی قطعه سنگ مرمری که معمولاً ابعاد آن ۱۵*۵۰*۶۰ سانتیمتر است پهن کرده به گونه‌ای که حباب هوا در زیر کاغذ باقی نماند، سپس کاغذهای نامرغوب، باطله یا روزنامه را که به اندازه دلخواه بریده شده در محلول سریش فرو برده و بر روی آن می‌چسبانند.

پس از بدست آمدن ضخامت مورد نظر یک برگ دیگر کاغذ مرغوب را روی این اوراق باطله می‌چسبانند، سپس تخته‌ای مسطح بر روی کاغذها گذاشته و توسط پرس کوچک دستی یا وزنه‌ای سنگین تحت فشار قرار می‌دهند و در حدود ۲۴ ساعت جهت خشک شدن آن را به همان حال می‌گذارند. سپس آن را به وسیله گزن بریده و گونیا می‌کنند.

گردآوری : پروانه اسدی_عضو تحریریه آلچاپین
منابع
سهرابی نصیرآبادی مهین، سیفی غزاله. ۱۳۹۴. بررسی قابلیت‌های پاپیه ماشه در طراحی و ساخت بسته‌بندی زیورآلاتِ ملیله. کنفرانس بین المللی بسته بندی ، صنایع دستی و توسعه پایدار
جلیل جوکار، فریبا مجیدی، رضا ابوزید. ۱۳۹۲. بررسی هنر پاپیه ماشه سازی و تعریف کارکرد های جدید در عصر حاضر. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری – دانشگاه هنر اصفهان – دانشکده هنر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *