تاریخ

نقش شیر در فرش ایرانی، نمادی برگرفته از تاریخ و فرهنگ این سرزمین

در این مقاله به بررسی نقش شیر در فرش ایرانی به عنوان نمادی برگرفته از تاریخ و فرهنگ این سرزمین پرداخته شده است.

ریشه شکل‌گیری آن و اهمیت آن برای هنرمندان ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است.
نقوشی که در بافت قالی‌های ایرانی به کار می‌رود به صورت نمادی از معانی دیگر به کار گرفته می‌شوند.

در بین این نقوش، طرح‌هایی که برگرفته از طبیعت هستند معنایی اسطوره‌ای دارند.

شیر یکی از طرح‌های به کار رفته در بسیاری از دست‌ ساخته‌های بشر از جمله فرش بوده که قدمتی طولانی در فرهنگ این سرزمین دارد و از دیرباز مورد استفاده قرار گرفته است.

این نقش برگرفته از آئین مهر و میترائیسم در ایران باستان می‌باشد.

شیر نمادی برای سلطنت، قدرت، شجاعت، محافظت است.
قدرت و هیبت باشکوه شیر باعث شده است از روزگار باستان او را با ایزدان و پادشاهان پیوند دهند به گونه های که صفت شیروش به ایزدان وایزدبانوان اختصاص داشت.

نزد ایرانیان، شیر نماد ستاره هرمز (مشتری) و نمایه آتش و خشکی است.

در هفت مرحله سیر و سلوک آیین میتره (مهر) نیز مقام والایی دارد.

نقش شیر در تاریخ ایران

کاربرد نقش شیر در اشکال مختلف از زمان های بسیار قدیم در ایران و به خصوص فارس رایج بوده است.

این شکل در نقش برجسته های تخت جمشید حک شده و بر پلکان کاخ آپادانا نبرد شیر را با گاو می توان دید.
همچنین می توان آن را بر بسیاری از ظروف و منسوجات ساسانی مشاهده کرد.

حتی در برخی از مهرهای اشکانیان و ساسانیان تصویر شیر نقش شده است.

در اغلب این موارد شیر نماد شوکت و جلال سلطنت و قدرت و عظمت پادشاهان بوده است.
شایدیکی از نزدیک ترین مفاهیم مرتبط با آغاز مبحث اسطوره های جانوری در دست بافته (فرش-گلیم –قالی) ایرانی مبحث کاسیرر باشد که ریشه اسطوره را بر محور زبان در پیوند با مفهوم، وجود و تکامل ذهن است و اسطوره نیز زبانی از همین پویایی ذهنیت آدمی است.

شیر یکی از همان اسطوره های جانوری در نقش دست بافته (فرش-گلیم –قالی) ایرانی است.
نقش شیر برگرفته از آئین مهر و میترا در دوران آراییان می‌باشد که به عنوان نگهبان و محافظ مهر شناخته می‌شود.

نبرد شیر و گاو در طرح فرش ایرانی

در بسیاری از فرش‌های دست‌بافت به ویژه در دوران صفوی و پیش از آن شاهد نقش نبرد شیر و گاو هستیم.

نبرد شیر و گاو یکی از نمادی‌ترین طرح‌هایی است که توسط هنرمندان بافنده فرش مورد توجه قرار گرفته است.

این نماد با فرهنگ ما آمیخته شده است.

نبرد شیر با گاو شاید معرف اسطوره کهن نبرد مهر با گاو و دریدن آن و آوردن برکت باشد

این نبرد در اساطیر مهری وجود دارد و در نقوش بازمانده از آیین میترا بارها به ارتباط نزدیک شیر با ایزد مهر و ارتباط شیر با سر بریده گاو بر می خوریم.

محتمل است که شیر در آیین میترا مظهر زمینی مهر و خورشید در میان درندگان باشد

که در دین زرتشتی در دوران های بعد، این نبرد به اهریمن نسبت داده شد.

در دین مانوی شیر و دیگر درندگان مظهر نیروی شر شدند.

بنابراین دریده شدن گاو، که خود مظهر ماه برکت بخش است به دست شیر، نمادی از برکت بخشی است.

در بسیاری از دستبافت های لرستان امروز حتی، نقوش حیواناتی را می بینیم که شباهت زیادی به آثار برتری اجداد۳۰۰۰ سال قبل خود دارد.

در بین این شباهت ها نقش شیر استفاده بیشتری دارد.

فرش ابریشمی موزه متروپولیتن با طرح شیر

این قالیچه که بافت آن به قرن‌های دهم و یازدهم بازمی‌گردد در کاشان بافته شده است.

این قالیچه یکی از هدایایی بود که سفیر ایران در آغاز فرمانروایی سلطان سلیم دوم با خود به ادرنه برد.

از ویژگی‌های این فرش دستباف غنای رنگ و کمال در بافت فنی آن استو گره‌زنی آن بسیار ظریف می‌باشد.

در این فرش به طرزی هنرمندانه از طرح و نقش شیر برای بافت استفاده شده و شیر را در صحنه‌های گوناگون گرفت و گیر به نمایش گذاشته است.

نقوش گرفت‌وگیر در اصطلاح، به صحنه‌های نبرد میان دو یا چند حیوان اطلاق میشود که در مقابل هم قدرت‌نمایی می‌کنند.

آثار کهن فراوانی موجود است که از شکار شدن یک حیوان توسط حیوان دیگر حکایت می‌کند.

آثاری که در بیشتر حجاریها، دیوار کاخ‌ها، ظرف‌های فلزی و ابزارآلات و غیره، یکی از اصلی‌ترین موضوع‌های هنری کهن را به خود اختصاص می‌دهند.

بیشتر تصاویر این فرش شامل درگیری دو حیوان با یکدیگر است.

به طور کلی، نُه صحنه گرفت‌وگیر بین حیوانات مختلف اعم از شیر، اژدها، ببر و کفتار مشاهده می‌شود که شش تصویر از آن به درگیری با شیر در صحنه‌های گرفت‌وگیر با موجود تخیلی، در نبرد با گاو، غزال و بزکوهی اختصاص یافته است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *